1. Agro-Climatic Requirements and Soil Preparation

Climate

·       Coriander thrives best in cool, dry, and frost-free climates.

·       Optimal temperature: 20–25°C for growth; can tolerate 17–27°C.

·       Excessive rainfall or high humidity during flowering and fruiting increases disease and pest risk.

·       Heavy rain can damage the crop; dry weather during flowering and seed setting is ideal.

Soil Requirements

·       Well-drained loamy soils are most suitable.

·       For rainfed cultivation, clay or black cotton soils with good moisture retention are preferred.

·       Soil pH: Ideally 6.0–8.0. Highly alkaline soils (pH above 8) are less suitable.

·       Avoid waterlogged soils to prevent root rot.

Soil Preparation

·       Plough land 2–3 times for irrigated crops, 3–4 times for rainfed crops to achieve fine tilth and break clods.

·       Apply 10–15 tonnes/ha of well-decomposed farmyard manure (FYM) during the last ploughing.

·       For irrigated crops, prepare beds and channels for efficient water management.

Site Selection Criteria

·       Soil Type: Well-drained loam for irrigated; clay/black cotton for rainfed.

·       Topography: Level fields preferred for uniform irrigation and drainage.

·       Climate: Areas with cool, dry, frost-free winters and moderate rainfall.

Soil Testing and Analysis

·       Test for pH, organic matter, and nutrient status (NPK).

·       Amend soil as needed based on test results (e.g., lime for acidic soils, organic matter for poor soils).

2. Seed Selection and Sowing

Seed Rate

·       Irrigated: 10–12 kg/ha.

·       Rainfed: 20–25 kg/ha.

Sowing Distance

·       Row spacing: 20–30 cm.

·       Plant spacing: 15 cm.

Sowing Method

·       Line Sowing: Preferred for irrigated crops for better crop management.

·       Broadcast Sowing: Used in rainfed conditions.

·       Sowing depth: 1–2 cm; do not sow deeper than 3 cm for good germination.

·       Pre-sowing treatment: Lightly crush or soak seeds for 12 hours to improve germination.

3. Nutrient Management

Basal Fertilizer Dose

·       20–30 kg Nitrogen (N), 30–40 kg Phosphorus (P₂O₅), 20 kg Potassium (K₂O) per hectare.

·       Black soils generally require less fertilizer than lighter soils.

·       Apply full dose of phosphorus and potassium, and half of nitrogen as basal; the rest of nitrogen at 30 days after sowing.

Organic Manure

·       10–15 tonnes/ha of FYM or compost during land preparation.

4. Irrigation

Schedule

·       First irrigation: Immediately after sowing.

·       Subsequent irrigations: Every 10–15 days depending on soil moisture and weather.

·       Critical stages: Flowering and seed formation.

·       Avoid over-irrigation; coriander is sensitive to waterlogging.

5. Weed Management

Manual

·       Two hand weedings: First at 25–30 days, second at 45–50 days after sowing.

Chemical

·       Pre-emergence application of Pendimethalin @ 1 kg/ha can be used to control weeds.

6. Crop Protection – Integrated Pest Management (IPM)

6A. Major Pests and Their Management

Aphids (Hyadaphis coriandri)

·       Symptoms: Aphids suck sap from tender shoots, causing curling and yellowing of leaves; they also secrete honeydew, leading to sooty mold.

·       Management:

o   Cultural: Early sowing helps escape peak aphid infestation.

o   Biological: Encourage natural enemies like ladybird beetles and lacewings.

o   Chemical: If infestation crosses threshold (20 aphids/plant), spray Thiamethoxam 25 WG @ 0.25 g/litre or Imidacloprid 17.8 SL @ 0.3 ml/litre. Avoid spraying during flowering to protect pollinators.

Cutworms and Armyworms

·       Symptoms: Cut seedlings at ground level, especially in early stages.

·       Management:

o   Cultural: Deep ploughing to expose pupae.

o   Mechanical: Collect and destroy larvae in early morning/evening.

o   Chemical: Spot application of Chlorpyrifos 20 EC @ 2 ml/litre if severe.

6B. Major Diseases and Their Management

Powdery Mildew (Erysiphe polygoni)

·       Symptoms: White powdery growth on leaves and stems, leading to reduced yield and quality.

·       Management:

o   Cultural: Avoid dense sowing; ensure good air circulation.

o   Chemical: Spray Wettable Sulphur 80 WP @ 2 g/litre or Hexaconazole 5 EC @ 1 ml/litre at first appearance; repeat after 15 days if needed.

Stem Gall (Protomyces macrosporus)

·       Symptoms: Swelling and gall formation on stems and leaf veins, leading to stunted growth.

·       Management:

o   Cultural: Use disease-free seed and practice crop rotation (avoid coriander for at least 2 years in infested fields).

o   Seed Treatment: Treat seeds with Carbendazim 50 WP @ 2 g/kg seed before sowing.

Wilt (Fusarium oxysporum)

·       Symptoms: Yellowing and wilting of plants, especially in patches.

·       Management:

o   Cultural: Use resistant varieties and well-drained soils.

o   Seed Treatment: Treat seeds with Trichoderma viride @ 4 g/kg seed.

6C. Integrated Pest Management (IPM) Strategies

·       Field Sanitation: Remove and destroy crop residues after harvest to reduce pest and disease carryover.

·       Crop Rotation: Rotate coriander with non-host crops like cereals to break pest and disease cycles.

·       Monitoring: Regularly inspect fields for early detection of pests and diseases.

·       Use of Biopesticides: Neem oil (2%) or neem-based products can be sprayed to manage early pest infestations.

·       Judicious Use of Chemicals: Apply chemical pesticides only when pest populations exceed economic threshold levels (ETL) and always follow label recommendations to avoid resistance and residue issues.

·       Pollinator Protection: Avoid spraying insecticides during flowering to protect bees and other pollinators.

7. Harvesting and Post-Harvest Management

Harvesting

·       Harvest when 60–70% of seeds turn brown and start drying.

·       Cut plants at ground level and dry in shade for 4–7 days.

Threshing

·       Thresh dried plants gently to separate seeds.

Storage

·       Clean and dry seeds to less than 9% moisture before storage.

·       Store in airtight containers in a cool, dry place to prevent spoilage.

1. कृषि-जलवायु आवश्यकताएँ एवं भूमि तैयारी

जलवायु

·       धनिया की फसल ठंडी, शुष्क और पाले से मुक्त जलवायु में सबसे अच्छी होती है।

·       वृद्धि के लिए आदर्श तापमान 20–25°C है; 17–27°C तक सहन कर सकती है।

·       फूल और दाना बनने के समय अत्यधिक वर्षा या अधिक आर्द्रता से रोग और कीटों का खतरा बढ़ जाता है।

·       भारी वर्षा से फसल को नुकसान हो सकता है; फूल और बीज बनने के समय शुष्क मौसम सर्वोत्तम है।

मिट्टी की आवश्यकताएँ

·       अच्छी जल निकासी वाली दोमट मिट्टी सबसे उपयुक्त है।

·       वर्षा आधारित खेती के लिए, नमी रोकने वाली चिकनी या काली कपास मिट्टी उपयुक्त रहती है।

·       मिट्टी का pH आदर्श रूप से 6.0–8.0 होना चाहिए। pH 8 से अधिक क्षारीय मिट्टी कम उपयुक्त है।

·       जड़ सड़न से बचाव हेतु जलभराव वाली मिट्टी से बचें।

भूमि की तैयारी

·       सिंचित फसल के लिए भूमि को 2–3 बार, वर्षा आधारित फसल के लिए 3–4 बार जोतें, जिससे मिट्टी भुरभुरी हो जाए और ढेले टूट जाएँ।

·       अंतिम जुताई के समय 10–15 टन/हेक्टेयर अच्छी सड़ी गोबर की खाद (एफवाईएम) डालें।

·       सिंचित फसल के लिए जल प्रबंधन हेतु क्यारियाँ और नालियाँ तैयार करें।

स्थल चयन के मानदंड

·       मिट्टी का प्रकार: सिंचित के लिए अच्छी जल निकासी वाली दोमट, वर्षा आधारित के लिए चिकनी/काली कपास मिट्टी।

·       स्थलाकृति: समतल खेत, जिससे सिंचाई और जल निकासी समान रूप से हो सके।

·       जलवायु: ठंडी, शुष्क, पाले रहित सर्दी और मध्यम वर्षा वाले क्षेत्र उपयुक्त हैं।

मिट्टी परीक्षण और विश्लेषण

·       पी.एच. (pH), जैविक तत्व और पोषक स्थिति (NPK) की जाँच करें।

·       परीक्षण के अनुसार सुधार करें (जैसे अम्लीय मिट्टी में चूना, कम उपजाऊ मिट्टी में जैविक पदार्थ डालें)।

2. बीज चयन और बुवाई

बीज दर

·       सिंचित: 10–12 किग्रा/हेक्टेयर

·       वर्षा आधारित: 20–25 किग्रा/हेक्टेयर

बुवाई दूरी

·       कतार से कतार: 20–30 सेमी

·       पौधे से पौधे: 15 सेमी

बुवाई विधि

·       सिंचित फसल के लिए कतार बुवाई, जिससे फसल प्रबंधन बेहतर हो।

·       वर्षा आधारित में छिटकवाँ बुवाई।

·       बुवाई की गहराई: 1–2 सेमी; अच्छे अंकुरण के लिए 3 सेमी से अधिक गहरा न बोएँ।

·       पूर्व-बुवाई उपचार: अंकुरण बढ़ाने के लिए बीजों को हल्का कुचलें या 12 घंटे भिगोएँ।

3. पोषक तत्व प्रबंधन

आधारभूत उर्वरक मात्रा

·       प्रति हेक्टेयर 20–30 किग्रा नाइट्रोजन (N), 30–40 किग्रा फास्फोरस (P₂O₅), 20 किग्रा पोटाश (K₂O) दें।

·       काली मिट्टी में हल्की मिट्टी की तुलना में कम उर्वरक की आवश्यकता होती है।

·       फास्फोरस और पोटाश की पूरी मात्रा, और नाइट्रोजन की आधी मात्रा आधार के रूप में दें; शेष नाइट्रोजन बुवाई के 30 दिन बाद दें।

जैविक खाद

·       भूमि तैयारी के समय 10–15 टन/हेक्टेयर एफवाईएम या कम्पोस्ट डालें।

4. सिंचाई

सिंचाई कार्यक्रम

·       पहली सिंचाई बुवाई के तुरंत बाद करें।

·       अगली सिंचाइयाँ 10–15 दिन के अंतराल पर मिट्टी की नमी और मौसम के अनुसार करें।

·       फूल और बीज बनने की अवस्था पर विशेष ध्यान दें।

·       अधिक सिंचाई से बचें; धनिया जलभराव के प्रति संवेदनशील है।

5. खरपतवार नियंत्रण

हस्तचालित नियंत्रण

·       दो बार हाथ से निराई करें: पहली 25–30 दिन बाद, दूसरी 45–50 दिन बाद।

रासायनिक नियंत्रण

·       खरपतवार नियंत्रण हेतु पेंडिमेथालिन @1 किग्रा/हेक्टेयर का बुवाई के बाद छिड़काव करें।

6. फसल सुरक्षा – धनिया के लिए एकीकृत कीट प्रबंधन (आईपीएम)

6A. प्रमुख कीट एवं उनका प्रबंधन

एफिड्स (हायडाफिस कोरिएंड्री)

·       लक्षण: एफिड्स कोमल शाखाओं का रस चूसते हैं, जिससे पत्तियाँ मुड़ती और पीली होती हैं; वे हनीड्यू भी छोड़ते हैं, जिससे काली फफूंदी (सूट्टी मोल्ड) बनती है।

·       प्रबंधन:

o   सांस्कृतिक: जल्दी बुवाई करने से एफिड्स के अधिक प्रकोप से बचाव होता है।

o   जैविक: लेडीबर्ड बीटल्स और लेसविंग्स जैसे प्राकृतिक शत्रुओं को बढ़ावा दें।

o   रासायनिक: यदि प्रकोप सीमा (20 एफिड्स/पौधा) से अधिक हो, तो थायमेथोक्साम 25 WG @ 0.25 ग्राम/लीटर या इमिडाक्लोप्रिड 17.8 SL @ 0.3 मिली/लीटर का छिड़काव करें। फूल आने के समय छिड़काव न करें।

कटवर्म और आर्मीवर्म

·       लक्षण: अंकुरों को भूमि सतह से काटना, विशेषकर शुरुआती अवस्था में।

·       प्रबंधन:

o   सांस्कृतिक: गहरी जुताई करके प्यूपा को सतह पर लाएँ।

o   यांत्रिक: सुबह/शाम लार्वा एकत्र कर नष्ट करें।

o   रासायनिक: गंभीर प्रकोप होने पर क्लोरोपायरीफॉस 20 EC @ 2 मिली/लीटर का स्थानिक छिड़काव करें।

6B. प्रमुख रोग एवं उनका प्रबंधन

पाउडरी मिल्ड्यू (एरिसिफे पॉलिगोनी)

·       लक्षण: पत्तियों और तनों पर सफेद चूर्णीय वृद्धि, जिससे उपज और गुणवत्ता घटती है।

·       प्रबंधन:

o   सांस्कृतिक: सघन बुवाई न करें, वायु संचार अच्छा रखें।

o   रासायनिक: वेटेबल सल्फर 80 WP @ 2 ग्राम/लीटर या हेक्साकोनाजोल 5 EC @ 1 मिली/लीटर का छिड़काव करें; आवश्यकता अनुसार 15 दिन बाद दोहराएँ।

स्टेम गॉल (प्रोटोमाइसीज मैक्रोस्पोरस)

·       लक्षण: तनों और शिराओं पर सूजन और गाँठ बनना, जिससे पौधा रुक जाता है।

·       प्रबंधन:

o   सांस्कृतिक: रोगमुक्त बीज का उपयोग करें और फसल चक्र अपनाएँ (संक्रमित खेत में कम से कम 2 वर्ष तक धनिया न बोएँ)।

o   बीज उपचार: बुवाई से पहले कार्बेन्डाजिम 50 WP @ 2 ग्राम/किग्रा बीज के साथ उपचारित करें।

विल्ट (फ्यूजेरियम ऑक्सीस्पोरम)

·       लक्षण: पौधों का पीला पड़ना और मुरझाना, विशेषकर झुंड में।

·       प्रबंधन:

o   सांस्कृतिक: प्रतिरोधी किस्में और अच्छी जल निकासी वाली मिट्टी का प्रयोग करें।

o   बीज उपचार: ट्राइकोडर्मा विरिडे @ 4 ग्राम/किग्रा बीज के साथ उपचारित करें।

6C. एकीकृत कीट प्रबंधन (आईपीएम) रणनीतियाँ

·       खेत की सफाई: कटाई के बाद फसल अवशेष हटाएँ और नष्ट करें।

·       फसल चक्र: धनिया के साथ गैर-आतिथ्य फसलें (जैसे अनाज) लें, जिससे कीट और रोग चक्र टूटे।

·       निगरानी: प्रारंभिक अवस्था में कीट और रोग की पहचान के लिए नियमित निरीक्षण करें।

·       जैव-कीटनाशी का प्रयोग: नीम तेल (2%) या नीम आधारित उत्पादों का छिड़काव करें।

·       रासायनिक कीटनाशकों का विवेकपूर्ण प्रयोग: केवल आर्थिक क्षति स्तर (ईटीएल) से अधिक होने पर लेबल अनुसार छिड़काव करें, जिससे प्रतिरोध और अवशेष की समस्या न हो।

·       परागणकर्ता संरक्षण: फूल आने के समय कीटनाशी का छिड़काव न करें।

7. कटाई एवं कटाई उपरांत प्रबंधन

कटाई

·       जब 60–70% बीज भूरे होकर सूखने लगें, तब पौधों को भूमि स्तर से काटें।

·       पौधों को छाया में 4–7 दिन सुखाएँ।

थ्रेशिंग (गहाई)

·       सूखे पौधों को हल्के से पीटकर बीज अलग करें।

भंडारण

·       बीजों को अच्छी तरह साफ़ करें और 9% से कम नमी पर सुखाएँ।

·       बीजों को ठंडे, सूखे और वायुरुद्ध पात्रों में रखें, जिससे खराबी से बचाव हो सके।

1. કૃષિ-આબોહવા જરૂરિયાતો અને જમીન તૈયારી

આબોહવા

• ધાણા ઠંડી, સૂકી અને હિમ-મુક્ત આબોહવામાં શ્રેષ્ઠ રીતે વિકસે છે.

• વૃદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ તાપમાન: 20–25°C; 17–27°C સુધી સહન કરી શકે છે.

• ફૂલો અને ફળોના વિકાસ દરમિયાન વધુ પડતો વરસાદ અથવા ઉચ્ચ ભેજ રોગ અને જીવાતોનું જોખમ વધારે છે.

• ભારે વરસાદ પાકને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે; ફૂલો અને બીજ બંધાતી વખતે સૂકું હવામાન આદર્શ છે.

જમીનની જરૂરિયાતો

• સારી રીતે નિતારવાળી ગોરાડુ જમીન સૌથી યોગ્ય છે.

• વરસાદ આધારિત ખેતી માટે, સારી ભેજ ધારણ ક્ષમતાવાળી કાળી અથવા કપાસવાળી જમીન પસંદ કરવામાં આવે છે.

• જમીનનું pH: આદર્શ રીતે 6.0–8.0. વધુ પડતી ક્ષારવાળી જમીન (pH 8 થી ઉપર) ઓછી યોગ્ય છે.

• મૂળના સડાને રોકવા માટે પાણી ભરાઈ રહેતી જમીન ટાળો.

જમીન તૈયારી

• સિંચિત પાક માટે 2–3 વાર ખેડાણ કરો, વરસાદ આધારિત પાક માટે 3–4 વાર ખેડાણ કરીને ઝીણી માટી બનાવો અને ઢેફાં તોડો.

• છેલ્લા ખેડાણ દરમિયાન 10–15 ટન/હેક્ટર સારી રીતે સડેલું છાણિયું ખાતર (FYM) નાખો.

• સિંચિત પાક માટે, કાર્યક્ષમ પાણી વ્યવસ્થાપન માટે ક્યારા અને પાળા તૈયાર કરો.

સ્થળ પસંદગીના માપદંડ

• જમીનનો પ્રકાર: સિંચિત માટે સારી રીતે નિતારવાળી ગોરાડુ; વરસાદ આધારિત માટે કાળી/કપાસવાળી.

• ભૂપૃષ્ઠ: સમાન સિંચાઈ અને ડ્રેનેજ માટે સપાટ ખેતરો પસંદ કરવામાં આવે છે.

• આબોહવા: ઠંડી, સૂકી, હિમ-મુક્ત શિયાળો અને મધ્યમ વરસાદવાળા વિસ્તારો.

જમીન પરીક્ષણ અને વિશ્લેષણ

• pH, કાર્બનિક પદાર્થ અને પોષક તત્વોની સ્થિતિ (NPK) માટે પરીક્ષણ કરો.

• પરીક્ષણના પરિણામોના આધારે જરૂર મુજબ જમીનમાં સુધારો કરો (દા.ત., એસિડિક જમીન માટે ચૂનો, નબળી જમીન માટે કાર્બનિક પદાર્થ).

2. બીજની પસંદગી અને વાવણી

બીજ દર

• સિંચિત: 10–12 કિગ્રા/હેક્ટર.

• વરસાદ આધારિત: 20–25 કિગ્રા/હેક્ટર.

વાવણીનું અંતર

• હરોળનું અંતર: 20–30 સેમી.

• છોડનું અંતર: 15 સેમી.

વાવણીની પદ્ધતિ

• હરોળમાં વાવણી: સારા પાક વ્યવસ્થાપન માટે સિંચિત પાક માટે પસંદગીની પદ્ધતિ.

• છૂટી વાવણી: વરસાદ આધારિત પરિસ્થિતિઓમાં વપરાય છે.

• વાવણીની ઊંડાઈ: 1–2 સેમી; સારા અંકુરણ માટે 3 સેમીથી વધુ ઊંડે વાવણી ન કરો.

• વાવણી પહેલાંની સારવાર: અંકુરણમાં સુધારો કરવા માટે બીજને હળવા હાથે તોડો અથવા 12 કલાક પલાળી રાખો.

3. પોષક તત્વોનું વ્યવસ્થાપન

પાયાના ખાતરનો ડોઝ

• 20–30 કિગ્રા નાઇટ્રોજન (N), 30–40 કિગ્રા ફોસ્ફરસ (P₂O₅), 20 કિગ્રા પોટેશિયમ (K₂O) પ્રતિ હેક્ટર.

• કાળી જમીનને સામાન્ય રીતે હલકી જમીન કરતાં ઓછા ખાતરની જરૂર પડે છે.

• ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમનો પૂરો ડોઝ અને નાઇટ્રોજનનો અડધો ડોઝ પાયામાં આપો; બાકીનો નાઇટ્રોજન વાવણીના 30 દિવસ પછી આપો.

ઓર્ગેનિક ખાતર

• જમીન તૈયાર કરતી વખતે 10–15 ટન/હેક્ટર છાણિયું ખાતર (FYM) અથવા કમ્પોસ્ટ.

4. સિંચાઈ

સમયપત્રક

• પ્રથમ સિંચાઈ: વાવણી પછી તરત જ.

• ત્યારબાદની સિંચાઈ: જમીનની ભેજ અને હવામાનના આધારે દર 10–15 દિવસે.

• નિર્ણાયક તબક્કાઓ: ફૂલો અને બીજની રચના.

• વધુ પડતી સિંચાઈ ટાળો; ધાણા પાણી ભરાવા માટે સંવેદનશીલ છે.

5. નીંદણ વ્યવસ્થાપન

હાથથી

• બે વખત હાથથી નીંદણ કરવું: પ્રથમ વાવણીના 25–30 દિવસ પછી, બીજું 45–50 દિવસ પછી.

રાસાયણિક

• નીંદણને નિયંત્રિત કરવા માટે પેન્ડિમેથાલિન @ 1 કિગ્રા/હેક્ટરનો વાવણી પહેલાં ઉપયોગ કરી શકાય છે.

6. પાક સંરક્ષણ – ધાણા માટે સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (IPM)

6A. મુખ્ય જીવાતો અને તેમનું વ્યવસ્થાપન

એફિડ્સ (મોલો) (Hyadaphis coriandri)

• લક્ષણો: એફિડ્સ કુમળા છોડમાંથી રસ ચૂસે છે, જેના કારણે પાંદડા વળી જાય છે અને પીળા પડી જાય છે; તેઓ મધ જેવો ચીકણો પદાર્થ પણ સ્ત્રાવ કરે છે, જેના કારણે સૂટી મોલ્ડ થાય છે.

• વ્યવસ્થાપન:

  • સાંસ્કૃતિક: વહેલી વાવણી એફિડના વધુ પડતા ઉપદ્રવથી બચવામાં મદદ કરે છે.

  • જૈવિક: લેડીબર્ડ બીટલ અને લેસવિંગ્સ જેવા કુદરતી દુશ્મનોને પ્રોત્સાહન આપો.

  • રાસાયણિક: જો ઉપદ્રવ થ્રેશોલ્ડ (20 એફિડ્સ/છોડ) ને પાર કરે તો, થિયામેથોક્સમ 25 WG @ 0.25 ગ્રામ/લિટર અથવા ઇમિડાક્લોપ્રિડ 17.8 SL @ 0.3 મિલી/લિટરનો છંટકાવ કરો. પરાગનયનની સુરક્ષા માટે ફૂલો દરમિયાન છંટકાવ ટાળો.

કટવોર્મ્સ અને આર્મીવોર્મ્સ (કાપણીયા ઇયળો અને લશ્કરી ઇયળો)

• લક્ષણો: ખાસ કરીને પ્રારંભિક તબક્કામાં જમીનના સ્તરે રોપાઓ કાપી નાખે છે.

• વ્યવસ્થાપન:

  • સાંસ્કૃતિક: પ્યુપાને બહાર લાવવા માટે ઊંડું ખેડાણ.

  • યાંત્રિક: વહેલી સવારે/સાંજે લાર્વાને એકત્રિત કરીને નાશ કરો.

  • રાસાયણિક: જો ગંભીર હોય તો ક્લોરપાયરીફોસ 20 EC @ 2 મિલી/લિટરનો સ્થાનિક ઉપયોગ કરો.

6B. મુખ્ય રોગો અને તેમનું વ્યવસ્થાપન

પાવડરી માઇલ્ડ્યુ (ચૂર્ણિલ આસિતા) (Erysiphe polygoni)

• લક્ષણો: પાંદડા અને ડાળીઓ પર સફેદ પાવડર જેવી વૃદ્ધિ, જેના કારણે ઉપજ અને ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે.

• વ્યવસ્થાપન:

  • સાંસ્કૃતિક: ગીચ વાવણી ટાળો; સારું હવા પરિભ્રમણ સુનિશ્ચિત કરો.

  • રાસાયણિક: પ્રથમ દેખાવ પર વેટેબલ સલ્ફર 80 WP @ 2 ગ્રામ/લિટર અથવા હેક્સાકોનાઝોલ 5 EC @ 1 મિલી/લિટરનો છંટકાવ કરો; જો જરૂરી હોય તો 15 દિવસ પછી પુનરાવર્તન કરો.

સ્ટેમ ગૉલ (દાંડીનો ગાંઠો) (Protomyces macrosporus)

• લક્ષણો: ડાળીઓ અને પાંદડાની નસો પર સોજો અને ગાંઠો બનવા, જેના કારણે છોડનો વિકાસ અટકી જાય છે.

• વ્યવસ્થાપન:

  • સાંસ્કૃતિક: રોગમુક્ત બીજનો ઉપયોગ કરો અને પાક ફેરબદલી કરો (સંક્રમિત ખેતરોમાં ઓછામાં ઓછા 2 વર્ષ સુધી ધાણાની ખેતી ટાળો).

  • બીજની સારવાર: વાવણી પહેલાં કાર્બેન્ડાઝિમ 50 WP @ 2 ગ્રામ/કિલોગ્રામ બીજથી બીજની સારવાર કરો.

વિલ્ટ (સૂકારો) (Fusarium oxysporum)

• લક્ષણો: છોડ પીળા પડી જાય છે અને મુરઝાઈ જાય છે, ખાસ કરીને અમુક વિસ્તારોમાં.

• વ્યવસ્થાપન:

  • સાંસ્કૃતિક: રોગપ્રતિકારક જાતો અને સારી રીતે નિતારવાળી જમીનનો ઉપયોગ કરો.

  • બીજની સારવાર: ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી @ 4 ગ્રામ/કિલોગ્રામ બીજથી બીજની સારવાર કરો.

6C. સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (IPM) વ્યૂહરચના

• ખેતરની સ્વચ્છતા: પાક લણ્યા પછી પાકના અવશેષોને દૂર કરીને નાશ કરો જેથી જીવાતો અને રોગોનો ફેલાવો ઓછો થાય.

• પાક ફેરબદલી: જીવાતો અને રોગોના ચક્રને તોડવા માટે ધાણાને અનાજ જેવા બિન-યજમાન પાક સાથે ફેરવો.

• દેખરેખ: જીવાતો અને રોગોની વહેલી તપાસ માટે નિયમિતપણે ખેતરોનું નિરીક્ષણ કરો.

• જૈવિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ: પ્રારંભિક જીવાતોના ઉપદ્રવને નિયંત્રિત કરવા માટે લીમનું તેલ (2%) અથવા લીમ આધારિત ઉત્પાદનોનો છંટકાવ કરી શકાય છે.

• રસાયણોનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ: રાસાયણિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ત્યારે જ કરો જ્યારે જીવાતોની સંખ્યા આર્થિક થ્રેશોલ્ડ સ્તર (ETL) કરતાં વધી જાય અને પ્રતિકાર અને અવશેષોની સમસ્યાઓ ટાળવા માટે હંમેશા લેબલની ભલામણોનું પાલન કરો.

• પરાગનયનનું રક્ષણ: મધમાખીઓ અને અન્ય પરાગનયન કરનારાઓની સુરક્ષા માટે ફૂલો દરમિયાન જંતુનાશકોનો છંટકાવ ટાળો.

7. લણણી અને લણણી પછીનું વ્યવસ્થાપન

લણણી

• જ્યારે 60–70% બીજ ભૂરા થઈ જાય અને સૂકાવા લાગે ત્યારે લણણી કરો.

• જમીનના સ્તરે છોડ કાપો અને 4–7 દિવસ માટે છાયામાં સૂકવો.

મળણી

• સૂકા છોડમાંથી બીજને અલગ કરવા માટે હળવેથી થ્રેશિંગ કરો.

સંગ્રહ

• સંગ્રહ કરતા પહેલાં બીજને સાફ કરો અને 9% થી ઓછી ભેજ સુધી સૂકવો.

• બગાડ અટકાવવા માટે ઠંડી, સૂકી જગ્યાએ હવાચુસ્ત પાત્રોમાં સ્ટોર કરો.