WHEAT SEEDS

1. Agro-Climatic Requirements and Soil Preparation

• Climate: Thrives in cool temperatures (10–25°C) with 75 cm of well-distributed rainfall. Ideal for Rabi (winter) cultivation.

• Soil: Well-drained loamy soils (pH 6–7.5). Avoid waterlogged or saline soils.

• Preparation:

  • 3–4 summer ploughings + harrowing to create a fine, firm seedbed.

  • Pre-sowing irrigation (palewa) in irrigated areas to ensure moisture.

  • Apply Aldrin/BHC for termite-prone soils.

2. Seed Sowing

• Season: October–December (Rabi), adjusted by zone16. Late sowing reduces yield.

• Seed Rate:

  • 100–125 kg/ha (irrigated), 75 kg/ha (FIRBS), 125 kg/ha (late/rainfed).

• Spacing:

  • 22.5 cm (rows) for irrigated; 25–30 cm (rainfed).

• Methods:

  • Drilling (optimal), Broadcasting (150 kg/ha), or Dibbling (25–30 kg/ha).

3. Nutrient Management

• Fertilizers (Irrigated):

  • N:P:K = 120:60:30 kg/ha (split N: 50% basal, 50% at crown root initiation).

• Rainfed:

  • N:P:K = 80:40:40 kg/ha.

• Micronutrients:

  • Zinc sulphate (25 kg/ha) for deficient soils.

  • FYM (12.5 t/ha) for organic matter.

4. Irrigation

• Critical Stages: Crown root initiation (21 DAS), tillering, flowering, milk, and dough stages.

• Frequency: 4–6 irrigations (light soils need more).

• Efficiency: Drip irrigation saves 50% water and boosts yield.

5. Weed Management

• Pre-emergence: Isoproturon 800 g/ha (3 days post-sowing).

• Post-emergence: Hand weeding (35 DAS) or sulfosulfuron/metsulfuron for grassy weeds.

• Tank Mixes: Pinoxaden + carfentrazone for broadleaf weeds.

6. Integrated Pest Management (IPM)

• Major Pests:

  • Termites: Apply chlorpyrifos + FYM.

  • Aphids: Imidacloprid (40 ml/acre) or natural predators (ladybugs).

  • Armyworm: Quinalphos (800 ml/acre).

• Cultural: Crop rotation, deep ploughing, and resistant varieties.

• Biological: Release Trichogramma wasps for borers.

7. Harvesting and Post-Harvest Management

• Harvest: When grains harden (15–20% moisture). Delay causes shattering.

• Threshing: Mechanical threshers or cattle treading.

• Storage:

  • Dry to 10–12% moisture.

  • Fumigate with phosphine; use aerated godowns.

1. कृषि-जलवायु आवश्यकताएँ और मिट्टी की तैयारी

• जलवायु: ठंडे तापमान (10–25°C) में पनपता है, साथ ही 75 सेमी अच्छी तरह से वितरित वर्षा की आवश्यकता होती है। रबी (सर्दियों) की खेती के लिए आदर्श।

• मिट्टी: अच्छी जल निकासी वाली दोमट मिट्टी (पीएच 6–7.5)। जलभराव या लवणीय मिट्टी से बचें।

• तैयारी:

  • महीन और सख्त बीज-शय्या बनाने के लिए गर्मियों में 3-4 जुताई + हैरो चलाना।

  • सिंचित क्षेत्रों में नमी सुनिश्चित करने के लिए बुवाई-पूर्व सिंचाई (पलेवा)।

  • दीमक-संभावित मिट्टी के लिए एल्ड्रिन/बीएचसी का प्रयोग करें।

2. बीज बुवाई

• मौसम: अक्टूबर-दिसंबर (रबी), क्षेत्र के अनुसार समायोजित। देर से बुवाई करने पर उपज कम हो जाती है।

• बीज दर:

  • 100–125 किग्रा/हेक्टेयर (सिंचित), 75 किग्रा/हेक्टेयर (एफआईआरबीएस), 125 किग्रा/हेक्टेयर (देर से/बारानी)।

• दूरी:

  • 22.5 सेमी (कतारों में) सिंचित के लिए; 25–30 सेमी (बारानी)।

• विधियाँ:

  • ड्रिलिंग (इष्टतम), छिटकवां विधि (150 किग्रा/हेक्टेयर), या डिबलिंग (25–30 किग्रा/हेक्टेयर)।

3. पोषक तत्व प्रबंधन

• उर्वरक (सिंचित):

  • न:फा:पो = 120:60:30 किग्रा/हेक्टेयर (नाइट्रोजन का विभाजित अनुप्रयोग: 50% आधार रूप में, 50% शिखर जड़ बनने की अवस्था पर)।

• बारानी:

  • न:फा:पो = 80:40:40 किग्रा/हेक्टेयर।

• सूक्ष्म पोषक तत्व:

  • कमी वाली मिट्टी के लिए जिंक सल्फेट (25 किग्रा/हेक्टेयर)।

• जैविक पदार्थ के लिए:

  • गोबर की खाद (FYM) (12.5 टन/हेक्टेयर)।

4. सिंचाई

• क्रांतिक अवस्थाएँ: शिखर जड़ बनने की अवस्था (बुवाई के 21 दिन बाद), कल्ले निकलने की अवस्था, फूल आने की अवस्था, दुधिया अवस्था, और दाना भरने की अवस्था।

• आवृत्ति: 4–6 सिंचाई (हल्की मिट्टी में अधिक की आवश्यकता होती है)।

• दक्षता: टपक सिंचाई से 50% पानी की बचत होती है और उपज बढ़ती है।

5. खरपतवार प्रबंधन

• अंकुरण-पूर्व: आइसोप्रोट्यूरॉन 800 ग्राम/हेक्टेयर (बुवाई के 3 दिन बाद)।

• अंकुरण-पश्चात: हाथ से निराई (बुवाई के 35 दिन बाद) या घास वाले खरपतवारों के लिए सल्फोसल्फ्यूरॉन/मेट्सल्फ्यूरॉन।

• टैंक मिश्रण: चौड़ी पत्ती वाले खरपतवारों के लिए पिनोक्साडेन + कारफेन्ट्राज़ोन।

6. एकीकृत कीट प्रबंधन (आईपीएम)

• प्रमुख कीट:

  • दीमक: क्लोरपाइरीफॉस + गोबर की खाद का प्रयोग करें।

  • माहू (एफिड): इमिडाक्लोप्रिड (40 मिली/एकड़) या प्राकृतिक शिकारी (लेडीबग बीटल)।

  • सैनिक कीट (आर्मीवर्म): क्विनालफॉस (800 मिली/एकड़)।

• कृषि संबंधी उपाय: फसल चक्र, गहरी जुताई, और प्रतिरोधी किस्में।

• जैविक उपाय: छेदक कीटों के लिए ट्राइकोग्रामा ततैया छोड़ें।

7. कटाई और कटाई उपरांत प्रबंधन

• कटाई: जब दाने सख्त हो जाएं (15-20% नमी)। देरी से दानों के झड़ने का खतरा होता है।

• गहाई (थ्रेसिंग): यांत्रिक थ्रेशर या पशुओं द्वारा गहाई।

• भंडारण:

  • 10-12% नमी तक सुखाएं।

  • फॉस्फीन से धूमन करें; हवादार गोदामों का उपयोग करें।

૧. કૃષિ-આબોહવાકીય જરૂરિયાતો અને જમીનની તૈયારી

• આબોહવા: ઘઉંના પાકને ઠંડુ તાપમાન (૧૦-૨૫°C) અને ૭૫ સે.મી. સમાન રીતે વહેંચાયેલો વરસાદ માફક આવે છે. તે રવિ (શિયાળુ) વાવેતર માટે આદર્શ છે.

• જમીન: સારા નિતારવાળી ગોરાડુ જમીન (pH ૬-૭.૫) શ્રેષ્ઠ છે. પાણી ભરાઈ રહે તેવી કે ક્ષારયુક્ત જમીન ટાળવી.

• તૈયારી:

  • ઉનાળામાં ૩-૪ ખેડ અને ત્યારબાદ કરબ/રાંપ મારીને ઝીણું અને દબાયેલું વાવણી માટેનું ખેતર તૈયાર કરવું.

  • પિયત વિસ્તારોમાં ભેજ સુનિશ્ચિત કરવા વાવણી પહેલાં પિયત (પલેવા) આપવું.

  • ઊધઈની સમસ્યાવાળી જમીનમાં આલ્ડ્રિન/બીએચસી (Aldrin/BHC) નો ઉપયોગ કરવો.

૨. બીજ વાવણી

• મોસમ: ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર (રવિ), જે તે વિસ્તાર પ્રમાણે સમયમાં ફેરફાર થઈ શકે છે (ઝોન મુજબ). મોડી વાવણીથી ઉપજ ઘટે છે.

• બીજનો દર:

  • ૧૦૦-૧૨૫ કિગ્રા/હેક્ટર (પિયત માટે), ૭૫ કિગ્રા/હેક્ટર (FIRBS - ફરો ઈરિગેટેડ રેઈઝ્ડ બેડ સિસ્ટમ), ૧૨૫ કિગ્રા/હેક્ટર (મોડી/બિન-પિયત વાવણી માટે).

• અંતર:

  • બે હાર વચ્ચે ૨૨.૫ સે.મી. (પિયત); ૨૫-૩૦ સે.મી. (બિન-પિયત).

• પદ્ધતિઓ:

  • ઓરણી દ્વારા (સૌથી યોગ્ય), પૂંખીને (૧૫૦ કિગ્રા/હેક્ટર), અથવા થાણીને (ડિબલિંગ) (૨૫-૩૦ કિગ્રા/હેક્ટર).

૩. પોષકતત્ત્વોનું વ્યવસ્થાપન

• ખાતરો (પિયત):

  • નાઇટ્રોજન:ફોસ્ફરસ:પોટાશ (N:P:K) = ૧૨૦:૬૦:૩૦ કિગ્રા/હેક્ટર (નાઇટ્રોજન બે ભાગમાં: ૫૦% પાયામાં, ૫૦% મુકુટ મૂળ ફૂટવાના સમયે).

• બિન-પિયત:

  • નાઇટ્રોજન:ફોસ્ફરસ:પોટાશ (N:P:K) = ૮૦:૪૦:૪૦ કિગ્રા/હેક્ટર.

• સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વો:

  • જસત (ઝીંક)ની ઉણપવાળી જમીનમાં ઝીંક સલ્ફેટ (૨૫ કિગ્રા/હેક્ટર).

• સેન્દ્રિય ખાતર:

  • છાણિયું ખાતર (FYM) ૧૨.૫ ટન/હેક્ટર જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થ ઉમેરવા માટે.

૪. સિંચાઈ / પિયત

• કટોકટીની અવસ્થાઓ: મુકુટ મૂળ ફૂટવાની અવસ્થા (વાવણી પછી ૨૧ દિવસે - 21 DAS), ફૂટ આવવાનો સમય, ફૂલ આવવાનો સમય, દાણામાં દૂધ ભરાવવાનો સમય અને દાણાની દૂધિયા અવસ્થા.

• આવર્તન: ૪-૬ પિયત (હલકી જમીનમાં વધુ પિયતની જરૂર પડે છે).

• કાર્યક્ષમતા: ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ ૫૦% પાણી બચાવે છે અને ઉપજ વધારે છે.

૫. નીંદણ વ્યવસ્થાપન

• વાવણી પહેલાં: આઈસોપ્રોટ્યુરોન (Isoproturon) ૮૦૦ ગ્રામ/હેક્ટર (વાવણીના ૩ દિવસ પછી).

• વાવણી પછી: હાથ વડે નીંદામણ (વાવણી પછી ૩૫ દિવસે - 35 DAS) અથવા ઘાસ વર્ગના નીંદણ માટે સલ્ફોસલ્ફ્યુરોન (Sulfosulfuron)/મેટસલ્ફ્યુરોન (Metsulfuron) નો ઉપયોગ કરવો.

• ટેન્ક મિશ્રણ: પહોળા પાંદડાવાળા નીંદણ માટે પીનોક્સાડેન (Pinoxaden) + કાર્ફેન્ટ્રાઝોન (Carfentrazone) નું મિશ્રણ વાપરવું.

૬. સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (IPM)

• મુખ્ય જીવાતો:

  • ઊધઈ: ક્લોરપાયરીફોસ (Chlorpyrifos) + છાણિયું ખાતર (FYM) આપવું.

  • મોલોમશી (Aphids): ઈમિડાક્લોપ્રિડ (Imidacloprid) (૪૦ મિલી/એકર) અથવા કુદરતી દુશ્મનો (દા.ત. લેડીબગ ભૃંગ - ladybugs) નો ઉપયોગ કરવો.

  • લશ્કરી ઈયળ (Armyworm): ક્વિનાલફોસ (Quinalphos) (૮૦૦ મિલી/એકર) નો છંટકાવ કરવો.

• ખેતી પદ્ધતિઓ: પાકની ફેરબદલી, ઊંડી ખેડ અને રોગ-જીવાત પ્રતિકારક જાતોનો ઉપયોગ કરવો.

• જૈવિક નિયંત્રણ: ગાભમારાની ઈયળ (borers) માટે ટ્રાઈકોગ્રામા (Trichogramma) ભમરી છોડવી.

૭. કાપણી અને કાપણી પછીનું વ્યવસ્થાપન

• કાપણી: જ્યારે દાણા કઠણ થાય (૧૫-૨૦% ભેજ હોય) ત્યારે કાપણી કરવી. વિલંબ થવાથી દાણા ખરી પડે છે.

• થ્રેસિંગ (દાણા છૂટા પાડવા): યાંત્રિક થ્રેસર અથવા પશુઓ દ્વારા પગ નીચે કચડાવીને.

• સંગ્રહ:

  • દાણાને ૧૦-૧૨% ભેજ રહે ત્યાં સુધી સૂકવવા.

  • ફોસ્ફીન (Phosphine) થી ધૂમ્રિકરણ (fumigate) કરવું; હવાઉજાસવાળા ગોડાઉનનો ઉપયોગ કરવો.